Thu Xà nằm trong lòng làng Tiên Sà thuộc huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi, lúc ban đầu gọi là “vạn” Tiên Sà – nơi tập trung của các thuyền bè để buôn bán hoặc trao đổi hay bốc dỡ hàng hóa xuất nhập bằng đường biển.

Theo truyền thuyết thì nơi đây ngày xửa ngày xưa là vùng đất có Tiên giáng hạ cùng nhau chơi cờ trên các bè tre vào những đêm thu trăng thanh gió mát. Có lẽ vì vậy mà người xưa đặt tên cho nó là Tiên Sà, bởi “Sà” có nghĩa là chiếc bè được kết lại bằng tre.

Làng Tiên Sà không biết thực sự có từ bao giờ, nhưng triều đình ta đặc biệt lưu ý đến vùng này sau khi vua Gia Long xưng đế hiệu (1802) và được triều đình Thanh sắc phong năm 1804. Sở dĩ được triều đình lúc bấy giờ ngó mắt đến vì thuyền tàu của người Thanh từ vùng Hoa Nam xuôi đến thường ghé lại cửa Đại và mang tơ lụa vào làng Tiên Sà – một địa phương rất thuận tiện cho việc buôn bán hoặc đổi chác các thổ sản như đường, ngô, sắn và lâm sản như gỗ quý và các loại quế.

Phố cổ Thu Xà. (Nguồn: FB Phố cổ Thu Xà)

Số người đi tàu thuyền đến Tiên Sà thì đông, song trở về lại Trung Hoa thì ít. Đa phần họ được bố trí ở lại để trông nom hàng hóa hoặc đại diện phân phối hàng. Nhưng có điều chắc chắn là gần như số đông di dân này vì sinh kế nên tìm cách ra khỏi nước và ở hẳn lại nơi đây.

Từ đó, khối người đông đảo này tụ họp lại thành chợ rồi như vết dầu loang dần ra. Các kho hàng được dựng lên để nhập hàng hóa từ các tàu buồm khác đổ đến. Họ trở thành là trung tâm phân phối hàng sỉ đi các nơi trong tỉnh và luôn cả những tỉnh khác nếu cần đến họ. Họ bắt đầu xây nhà cửa, lúc đầu chỉ năm ba chục nóc gia rồi dần dà sau đó mở rộng thêm ra đến hàng trăm ngôi nhà tùy mức tăng trưởng số người mới di dân đến.

Khi phố nhỏ ở Tiên Sà bắt đầu hình thành thì nền kinh tế của tỉnh Quảng Ngãi vẫn còn òi ọp lắm. Sự lưu thông bằng đường bộ còn gặp lắm trở ngại, tất cả đều trông vào đường biển. Vì vậy mà vạn Tiên Sà càng ngày càng thịnh vượng. Các tàu buồm chở hàng hóa từ biển vào qua cửa Đại, An Chuẩn. Người Pháp bắt đầu chú ý. Họ đưa quân đội viễn chinh đến xây đồn, đắp đường sá, quy hoạch lại Phố Nhỏ và đổi tên lại là phố Thu Xà (có thể người viết chữ “Xà” là không đúng, mà là “Sà”. Nhưng dù sao cũng đã thành giấy trắng mực đen và dân chúng đều gọi bằng tên Thu Xà).

Viên Chánh sứ tỉnh cho vời và buộc viên Bố chánh cùng với viên Tri huyện Tư Nghĩa phải ký vào sớ tâu về triều đình Huế lúc đó là vua Hàm Nghi (1884-1885) nhường lại phố Thu Xà cho Pháp làm đất nhượng địa.

Chiều dài của thành phố từ địa đầu đất làng Tiên Sà cho đến địa đầu làng Phước Lộc sau đổi thành Phước Long lối hai cây số ngàn. Đầu phố và cuối phố đều có xây trụ bằng xi-măng và khắc chữ “Centre Urban de Thu Xà” và chiều ngang cũng có trụ cột tương tự. Bề ngang của thành phố từ đầu làng Hà Khê đến gần một phần đất sâu vào lòng xã Phú Cường cũng khoảng một cây số ngàn.

Kể từ ngày Thu Xà đặt dưới quyền cai trị của người Pháp, mọi thuế khóa, môn bài, giấy phép xuất nhập cảng, kể cả các cuộc tố tụng của dân chúng địa phương đều do người Pháp thụ lý. Các quan chức của triều đình Huế tuyệt đối không được quyền lý đến.

Dân số Thu Xà không chừng. Vì là một thành phố thương mại tiếp nhận thương nhân từ khắp mọi nơi đến, nên dân số tùy theo thời điểm mà lên hay xuống. Giai đoạn cao nhất là từ tháng Giêng âm lịch đến cuối tháng Sáu. Vào thời gian này thường có vào khoảng trên dưới vài nghìn Hoa thương từ miền Nam Trung Hoa hay từ các tỉnh thành trong nước đổ xô về thu mua thổ sản. Và bắt đầu từ tháng Tám đến cuối tháng Chạp thì họ lại tản mác trở về quê quán ở Trung Hoa hay các tỉnh thành nơi họ sinh sống để nghỉ ngơi.

Phố cổ Thu Xà. (Nguồn: FB Phố cổ Thu Xà)

Nhận thấy Thu Xà quả là một thị trường có thể thu về nguồn lợi lớn nên một trong những công ty hàng đầu của Pháp là L.U.C.I.A. nhảy vào mở chi nhánh bán các loại hàng như vải vóc, tơ sợi để tranh lại với các loại hàng tơ lụa của Tàu nhập cảng ồ ạt vào cửa biển này. Hai công ty bán dầu hỏa như hãng xăng Shell tức hãng Con Sò của Hoa Kỳ và Socony của Pháp cũng thiết lập các kho để chứa dầu bán ra cho dân chúng trong toàn tỉnh và luôn cả các tỉnh ở miền Trung như Bình Định, Phú Yên…

Người Pháp nhận thấy nguồn lợi chính lúc bấy giờ là các loại thổ sản đang nằm trong tay người Hoa độc quyền thao túng, bèn mở ra một cơ quan bán chính thức lấy tên là Liên Đoàn Thu Mua Các Thổ Sản ngay tại Thu Xà dưới quyền của một ông Đốc-tờ điều hành tục gọi là Đốc Thi.

Mọi phương tiện giao thông bằng đường bộ thì ngoài con đường tỉnh lộ Thu Xà – Quảng Ngãi đắp bằng đá bắn, dài 10 cây số, còn có các trục lộ “tư ích” chạy từ Thu Xà dến các địa phương lân cận nhu Phú Thọ, Vạn An, An Chuẩn, Long Phụng… Thu Xà còn có một nhà bưu điện riêng, một nhà đèn điện thường từ đầu phố đến cuối phố. Dân chúng Thu Xà nhờ có nền kinh tế phồn thịnh nên đời sống được xem cao hơn các vùng khác trong tỉnh. Người dân ở phố thị này sống với nghề thương mãi. Có tiền thì mở tiệm tùng, không tiền hoặc đi làm công, hoặc hành nghề “cân ký”. Nghề này rất thịnh hành. Họ chỉ cần sống với cái miệng và chân tay nhanh nhẹn. Đây là nghề làm trung gian giữa các chủ thuyền chở thổ sản từ các vùng quê đến ngay con sông đào sát phía sau thành phố với các ông chủ những cửa hiệu người Hoa. Chỉ cần trúng mối một ngày là họ có đủ tiền chi tiêu cho gia đình suốt tháng.

Đặc biệt, một năm các thương gia buôn bán chỉ sáu tháng. Còn sáu tháng sau cùng thì nghỉ ngơi, dành cho chuyện cúng bái, vui chơi, giải trí hoặc trở về quê hương… để rồi sau đó họ trở lại với công việc khai thác tiền bạc như thường nhật.

Một đặc điểm khác nữa, dân chúng ở đây chỉ buôn bán làm ăn ban ngày, ban đêm dành trọn cho việc nghỉ ngơi và giải trí. Người Hoa thường tập trung nhau để hòa nhạc hay ăn uống hoặc đánh mạc-chược…đúng như lời của Khâm sứ Trung Kỳ Graffeuil nói:

-“Không có danh từ bi quan ở phố thị này, mà chỉ có những niềm vui lúc nào cũng tràn ngập”.

Thật vậy, Thu Xà, ngoài công việc bon chen buôn bán, họ cũng nghĩ đến các cuộc vui giúp cho tinh thần thoải mái. Ngoài các gánh hát cải lương của Phùng Há, Năm Phỉ, họ còn thuê bao các gánh hát từ Hương Cảng hay Quảng Đông sang trình diễn. Thỉnh thoảng cũng có những đoàn xiếc như Tạ Duy Hiển với các đàn thú như voi, cọp v.v… Nhờ vậy mà khách bốn phương kéo về Thu Xà ngày một đông đảo hơn.

Thu Xà, ngoài dân địa phương nằm tronng khu nhượng địa, còn có 2 làng không có địa bộ, mà người dân được hưởng quy chế theo như người Hoa lúc bấy giờ, đó là làng Minh Hương và làng Tân Thanh. Làng Minh Hương của người Minh, tức người đời nhà Minh (1368-1644) bên Tàu sang, nhập Việt tịch được thành lập một làng riêng, không có đất đai riêng, nhưng có quyền mua đất của dân bản địa để thiết lập chùa chiền, nhà hội. Làng Tân Thuộc, sau cải lại là Tân Thanh cũng vậy. Những người này sang Việt Nam từ đời nhà Thanh (1644-1911) nên gọi là Tân Thanh. Người lãnh đạo của xã không gọi là Xã trưởng hay Lý trưởng mà gọi là Thuộc trưởng, đặt dưới quyền cai trị của Chánh sứ tỉnh.

Thu Xà cũng là nơi sản sinh lắm nghệ sĩ nổi tiếng. Về âm nhạc thì có nhạc sư Trần Cang tức Trần Quang Cang, là tay vĩ cầm từng được các nhạc sĩ trứ danh ở Pháp ca tụng. Thi ca thì có các nhà thơ Bích Khê, Trúc Nam, Mộng Đài, Tùng Khê (bào huynh nhà thơ Bích Khê). Ngoài ra còn có nhà văn, nhà báo tên tuổi như Lạc Nhân, Ngọc Sương, Thinh Quang…

Người Hoa kiều ở đây gồm có 4 bang. Đó là Phước Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Quảng Đông. Mỗi bang đều có chùa và nhà hội cũng như trường học riêng (dạy bằng Hoa văn). Tuy nhiên, để tỏ ra đoàn kết, họ chung tiền cùng nhau lập thêm một ngôi chùa có tính chất thờ phượng chung không phân biệt bang giới. Đó là chùa Tứ Bang, hiện nay vẫn còn tàng tích ở Thu Xà. Ngoài ra, tất cả Hoa kiều phố Thu Xà dựng thêm một công sở, nơi cuả toàn thể Hoa kiều làm việc chung khi cần có lễ lạt của họ.

Chùa Ông Thu Xà tên chữ Hán là Quan Thánh Tự, hay Đại Tự Quan Thánh.Chùa được xây dựng vào năm 1821(Minh Mạng thứ hai), do tứ bang Minh Hương: Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam, Quảng Đông đồng tạo lập.

Năm 1934, Hoàng đế Bảo Đại vi hành đến Thu Xà với mục đích vừa thăm thành phố thịnh vượng lúc bấy giờ, vừa để sắc phong ngôi chùa Hải Nam thờ 108 ông nổi tiếng linh thiêng. Nhân dịp này, nhà vua Bảo Đại ban tặng Bắc đẩu Bội tinh cho các vị Bang trưởng nơi đây đã có công xây dựng nền kinh tế, chẳng những cho toàn tỉnh Quảng Ngãi, mà còn luôn cả cho mấy tỉnh miền nam như Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, góp phần không nhỏ cho toàn bộ nền kinh tế ở Trung Kỳ.

Tóm lại, Thu Xà là một phố thị tiên phong xây dựng nền kinh tế cho tỉnh nhà. Nhưng kể từ ngày con đường xe lửa xuyên Việt cũng như quốc lộ số 1 hình thành, đường thủy trở nên thứ yếu. Trục giao thông thương mại tập trung bằng đường bộ. Bắt đầu từ đó, Thu Xà suy thoái dần, nhường lại cảnh thịnh vượng cho thị xã Quảng Ngãi.

Ngày nay thì Thu Xà đã gần như hoàn toàn chìm trong quên lãng. Nếu gợi lại hình ảnh xa xưa này, thì phố nhỏ đó chỉ còn là một thời vang bóng.

Theo Thinh Quang/Núi Ấn Sông Trà